TIDE onderzoek

Wat is premenstruele exacerbatie (PME) van depressie?

Veel vrouwen* merken dat de wisselingen in hun hormonen in de menstruatiecyclus invloed kunnen hebben op hun emoties, sommigen hebben last van Premenstrueel Syndroom (PMS).

PME van depressie lijkt op PMS, maar bij PME worden depressieklachten erger in bepaalde fases van de menstruatiecyclus. De depressie wordt dan met name erger in de 7 tot 10 dagen voor de menstruatie: de premenstruele week. Daarom noemen we het PreMenstruele Exacerbatie (PME).

Een voorbeeld van PME: een vrouw met een depressie heeft de hele maand last van somberheid, slaapproblemen en een laag zelfbeeld, maar deze klachten worden een stuk erger in de week voor ze ongesteld wordt. Daarna wordt ze ongesteld, en dan nemen de klachten weer af. De volgende maand worden de klachten opnieuw erger in de premenstruele week. Het kan heel vervelend zijn om hier last van te hebben, vooral als je niet snapt waarom je klachten ineens erger worden.

Bij depressie zijn er onderzoeken die laten zien dat ongeveer 60% van de vrouwen met een natuurlijke cyclus last heeft van PME (1), maar helaas zijn er nog maar weinig onderzoeken gedaan met goede dagelijkse metingen.

Wat is het verschil tussen PreMenstrual Dysphoric Disorder (PMDD) en PME?

Hoewel PMDD en PME op elkaar lijken, is er één belangrijk verschil: bij PMDD moeten de klachten volledig weggaan na de start van de menstruatie. Bij PME bij een depressie kunnen stemmingsklachten wel erger worden in de week voor de menstruatie, maar gaan de klachten niet volledig weg na de menstruatie.

In de praktijk lijken PMDD en PME wel veel op elkaar: bij beiden voelen vrouwen* zich slechter in de week voor ze ongesteld moeten worden. De enige manier om PMDD en PME goed van elkaar te onderscheiden is door dagelijks symptomen bij te houden om te zien of de klachten weggaan of verminderen nadat de menstruatie start.

In de figuur hieronder laten we ook zien hoe PMS, PMDD en PME verschillen en op elkaar lijken. we laten dit zien door middel van kleuren: Wit = dagen zonder klachten; Oranje naar rood = hoe donkerder hoe ernstiger de ervaren klachten zijn.

Bij PME zie je dat er gedurende de cyclus altijd klachten aanwezig zijn (licht rood), en de klachten verergeren deze in de premenstruele week (donker rood).

Hoe kan het dat de menstruatiecyclus invloed heeft op depressie?

Onderzoekers hebben de definitieve oorzaak van PMDD en PME helaas nog niet gevonden. Er zijn eigenlijk nog geen onderzoeken gedaan naar de oorzaken van PME bij depressie. Er zijn wel onderzoeken gedaan naar de mogelijke oorzaken van PMDD, en deze oorzaken spelen mogelijk ook bij PME.

Zoals je hierboven al ziet nemen de concentraties van de hormonen oestrogeen en progesteron wel erg af in de premenstruele fase. Bij PMDD vermoeden onderzoekers dat vrouwen met PMDD een soort “overgevoelige” reactie hebben op deze hormoonschommelingen in de late luteale fase, waardoor hun emoties sneller ontregelen en ze zich sneller somber voelen, boos voelen of stemmingswisselingen ervaren (2). Als je bij PMDD met hormoonremmers de menstruatiecyclus helemaal onderdrukt zie je ook dat de klachten weg blijven. De hormoonschommelingen lijken dus de oorzaak van de klachten.

Deze “overgevoeligheid voor hormonen” is een vrij biologische verklaring voor PMDD, maar er zijn er bij PMDD ook mogelijke sociale factoren die het risico op PMDD verhogen. Zo zien onderzoekers dat vrouwen met PMS of PMDD vaker (jeugd)trauma hebben meegemaakt (3) en dat recente stress ook bijdraagt aan ernstigere premenstruele klachten (4), hoewel dit nog wel verder onderzocht moet worden. Zo kunnen ook omgevingsfactoren mogelijk bijdragen aan PMDD en PME. In de TIDE studie vragen we ook naar jeugdtrauma’s en sociale steun, zodat we deze omgevingsfactoren beter in kaart kunnen brengen bij PME.

Heeft iedereen met een depressie ook PME?

Nee, er lijken grote verschillen te zitten tussen mensen, en niet iedereen merkt dat de menstruatiecyclus invloed heeft op hun stemming. Dit zien we ook in mensen hun ervaringen met hormoonveranderingen, zoals bijvoorbeeld in de kraamtijd of bij anticonceptiegebruik: de ene persoon merkt dat ze bijvoorbeeld erg huilerig of somber werd, terwijl de ander hier niks van merkt. Dit is hoogstwaarschijnlijk ook het geval bij PME.

Onderzoekers vermoeden dat sommige mensen “gevoeliger” zijn voor hormonen en de invloed daarvan op stemming dan anderen. Waarschijnlijk zijn vrouwen die PMS of PMDD hebben wat gevoeliger voor hormoonveranderingen (bijvoorbeeld rondom de zwangerschap of de overgang) dan vrouwen die hier geen last van hebben (5).

We weten helaas nog niet hoe het komt dat de ene persoon gevoeliger is dan de andere, maar er zijn waarschijnlijk zowel biologische verklaringen (genen, aanleg, gevoeligheid van de hersenen), psychologische verklaringen (hoe je met emoties omgaat, of je nog andere aandoeningen hebt) als sociale verklaringen (trauma, stress, sociale steun).

Ik heb een depressie, hoe weet ik of ik zelf last heb van PME?

Niet iedereen merkt invloed van hun cyclus op hun stemming of depressieve klachten. Als je een menstruatiecyclus hebt én je hebt zelf het idee dat je klachten erger worden in de week voor je menstruatie, dan kan je een tijdje je klachten elke dag bijhouden. Dit kan je bijvoorbeeld doen in een symptoomkalender: hieronder kan je twee voorbeelden downloaden.

De zogenaamde DRSP-kalender is eigenlijk gemaakt om PMDD vast te stellen, en daarin missen dus sommige depressie-symptomen. Deze kalender is gemaakt door Stichting PMDD Nederland.

Je kan ook de kalender van het TIDE onderzoek gebruiken: hierin zitten ook een aantal symptomen van depressie. Kijk welke kalender voor jou het beste past, dan kan je deze 2 cycli invullen om te kijken of je klachten erger zijn aan het einde van je cyclus, dus in je premenstruele fase.

Ik heb last van PME van mijn depressie: wat moet ik nu doen?

Als je dagelijks je klachten hebt bijgehouden en je ziet dat je klachten erger worden in de week voor je menstruatie, heb je mogelijk last van PME.

Ten eerste is het bij premenstruele stemmingsklachten, zowel PMDD als PME, belangrijk om voor jezelf na te gaan hoe je zo “weerbaar” en veerkrachtig mogelijk kan zijn in je leven. Goed slapen, gezond eten en voldoende bewegen kunnen je helpen in moeilijke periodes, voor zover dat je lukt. Ook sociale steun van je naasten kan erg helpen. Stress kan ook je klachten erger maken, dus het is soms verstandig om stress te mijden als dat lukt.

Er zijn helaas nog geen wetenschappelijke onderzoeken naar de behandeling van PME bij depressie, maar je zou wel wat kunnen hebben aan de behandelrichtlijnen voor ernstige PMS. Op de website van Stichting PMDD Nederland staat meer informatie over de mogelijke behandelopties voor PMS en PMDD.
Als we dit kort samenvatten, zijn dit de behandelopties die bij PMDD kunnen helpen:

1. Gebruik van hormonale anticonceptie
   Omdat premenstruele stemmingsklachten lijken te komen door de hormoonschommelingen in het lijf in de cyclus, kan hormonale anticonceptie helpen om deze hormoonschommelingen te dempen. Bij sommige mensen helpt de anticonceptiepil of het hormoonspiraaltje. Dit kan je zelf ook overleggen met je arts.
   Informatie voor huisartsen voor gebruik van de pil bij PMS vind je hier.
2. Gebruik van antidepressiva in de premenstruele week
   Bij PMDD kunnen antidepressiva (en dan specifiek SSRI’s) worden gebruikt in alléén de premenstruele week, dus de week dat iemand klachten heeft. De antidepressiva werken dan soms al binnen 12 tot 24 uur, dit komt waarschijnlijk omdat SSRI’s bij PMDD aangrijpen op een ander werkingsmechanisme. Deze optie is niet bij alle artsen bekend, maar staat ook genoemd in de huisartsenrichtlijn voor PMS op deze pagina.
3. Hormoonremming- en therapie
   Bij vrouwen met ernstige PMDD, waarbij andere opties niet werken, gebruiken artsen soms hormoonremmers en hormoontherapie. Dit is wel een medisch ingewikkeldere behandeling, niet alle artsen zijn hiervoor geschoold. Wil je dit wel met je arts overleggen, kan je die bijvoorbeeld op deze richtlijn over hormoonremmers wijzen.

Het kan heel fijn zijn om contact te zoeken met lotgenoten die ook last hebben van hormonale stemmingsklachten. Via Stichting PMDD Nederland kan je lotgenotensteun zoeken als je daar behoefte aan hebt.

*Iedereen die menstrueert kan last hebben van premenstruele verergering; dus ook mensen die zich niet identificeren als vrouw. Om deze informatie zo begrijpelijk mogelijk te maken voor een breed publiek zullen we verwijzen naar “vrouwen”, maar we benadrukken dat ook personen die zich niet identificeren als vrouw last kunnen hebben van PMDD en PME.

Bronnen:
(1) Kuehner & Nayman, 2021; Kornstein et al., 2005; Hartlage et al., 2004; Haley et al. 2013; Payne et al., 2007
(2) Schweizer-Schubert et al., 2021
(3) Nagpal et al., 2024
(4) Perkonigg et al., 2004; Saglam et al., 2024; Standeven et al., 2024
(5) Cao et al., 2020; Sander & Gordon, 2021